Wyżej wymienione wady zaliczane są do dyslalii. G. Jastrzębowska stwierdza, że dyslalią można nazwać każdą nieprawidłowość wymowy, która jest wywołana przez różne czynniki^[3]. Niezależnie od tych czynników mówimy tu wyłącznie o zaburzeniach artykulacji, w których dźwięki są deformowane, zastępowane lub zupełnie opuszczane.

Dwie najczęściej spotykane klasyfikacje dyslalii mają swoje źródło w foniatrii. Pierwsza z nich wiąże się z definicją G. Jstrzębowskiej i wyróżnia mogilalię (opuszczanie), paralalię (zastępowanie) i deformację^[4].

Paralalie, nazywane także substytucjami, to zastępowanie głosek innymi, istniejącymi w systemie fonologicznym języka polskiego. Głoska [g] najczęściej zastępowana jest głoską [d] (góra – dura), a także głoską [x] (ogon – ochon) lub [b] (wagony – wabony). Natomiast w przypadku głoski [k] są to bezdźwięczne odpowiedniki wcześniej wymienionych głosek, czyli [t] (kotek – totet) i [p] (kanapka – panappa), oraz głoska [x] (kamizelka – chamizelcha)^[5].

Mogilalia (inaczej elizja) polega na całkowitym braku fonemu w mowie pacjenta. Brak głosek może znacznie utrudnić rozumienie słów. D. Emiluta-Rozya i D. Lipiec rozróżniają tutaj:

• mogilalię pełną (w przypadku braku głoski w nagłosie, śródgłosie i wygłosie),
• mogilalię ograniczoną (gdy głoski brakuje zawsze w określonej pozycji, np. wyłącznie w wygłosie)^[6].

Mówiąc o paralaliach i mogilaliach autorki postulują, aby zamiennie z tymi terminami nie stosować pojęć „elizja” i „substytucja”. Podkreślają, że „elizje i substytucje rozwojowe są normą do osiągnięcia określonego wieku przez dziecko” i mogą występować w opóźnionym rozwoju mowy, natomiast nie występują w dyslalii^[7].

Deformację stwierdzamy wówczas, gdy głoski wymawianej przez dziecko w zastępstwie nie ma w systemie fonologicznym języka polskiego. K. Potocka-Pirosz i E. Sadowska wymieniają następujące deformacje głoski [k]:

• „zwarcie krtaniowe (szczególnie w przypadku rozszczep podniebienia) lub językowo-gardłowe,
• wymowę asymetryczną,
• wymowę dorsalną,
• wymowę międzyzębową ze zwarciem przedniojęzykowo-wargowym (…),
• nosowe zabarwienie głoski”^[8].

W przypadku głoski [g] autorki do powyższych deformacji dodają osłabioną dźwięczność^[9].

K. Węsierska i A. Hamerlińska-Latecka uzupełniają tę klasyfikację o kompensacje. Wg autorek dochodzi do nich, gdy w momencie rozpoczęcia terapii głoska wymawiana jest nieprawidłowo, jednak na skutek prowadzonej terapii nie dochodzi do osiągnięcia normatywnej wymowy. Artykulacja się poprawia, natomiast stan normatywny nie jest możliwy do osiągnięcia dla pacjenta. Dzieję się tak zazwyczaj na skutek niemożliwej do usunięcia przyczyny (brak zębów, brak zgody na zabieg przecięcia wędzidełka języka, inne niemożliwe do usunięcia nieprawidłowości w budowie artykulatorów)^[10]. Stwierdzenie kompensacji wymaga wnikliwej diagnozy i znajomości stanu zdrowia pacjenta. 

Do drugiej, najczęściej spotykanej w pracy terapeutycznej klasyfikacji, należą stosowane już wcześniej pojęcia kappacyzmu i gammacyzmu. Jest to klasyfikacja jakościowa, odnosząca się do konkretnych, wadliwie realizowanych głosek^[11].

Według niej do dyslalii zaliczamy:

• sygmatyzm, czyli nieprawidłową artykulację głosek trzech szeregów: szumiącego, syczącego i ciszącego,
• rotacyzm (nazywany także reraniem), określający nieprawidłową realizację głoski [r],
• lambdacyzm, dotyczący głoski [l],
• kappacyzm i gammacyzm, oznaczające nieprawidłową wymowę głosek [k] i [g],
• betacyzm – nieprawidłową realizację głoski [b],
• bezdźwięczność, czyli brak udziału więzadeł głosowych podczas realizacji głosek dźwięcznych,
• oraz inne wady wymowy, niesklasyfikowane wyżej, do których należą np. nieprawidłowa artykulacja głosek [v] i [f] oraz innych, rzadziej zniekształcanych głosek^[12].

A. Sołtys-Chmielowicz wymieniła także określenia wad wymowy będące połączeniem powyższych klasyfikacji. W przypadku głoski [r] będą to „mogirotacyzm (brak głoski r), pararotacyzm (zastępowanie głoski r inną), rotacyzm właściwy (zniekształcanie głoski r)”^[13]. W przypadku głoski [k] będziemy w takim razie mówić o mogikappacyzmie, parakappacyzmie i kappacyzmie właściwym. Analogiczne nazwy powstaną dla wad wymowy związanych z nieprawidłową realizacją głoski [g]. Połączenia wymieniane przez autorkę są również często używane w pracy gabinetowej.

[1] Emiluta-Rozya D., Lipiec D.,(2021), Zaburzenia artykulacji – przyczyny, symptomatologia, klasyfikacje, [w:] A. Domagała, U. Mirecka (red.), Logopedia przedszkolna i wczesnoszkolna. Diagnozowanie i terapia zaburzeń mowy, Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 337.

[2] Por. Potocka-Pirosz K., Sadowska E. (2021), Rzadziej występujące rodzaje dyslalii…, s. 267–268.

[3] Jastrzębowska G. (2003), Dyslalia, [w:] T. Gałkowski, G. Jastrzębowska (red.), Logopedia – pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki, t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 143.

[4] Emiluta-Rozya D., Lipiec D. (2021), Zaburzenia artykulacji – przyczyny…, s. 354–355.

[5] Potocka-Pirosz K., Sadowska E. (2021), Rzadziej występujące rodzaje dyslalii…, s. 284–285.

[6] Emiluta-Rozya D., Lipiec D. (2021), Zaburzenia artykulacji – przyczyny…, s. 354–355.

[7] Tamże.

[8] Potocka-Pirosz K., Sadowska E. (2021), Rzadziej występujące rodzaje dyslalii…, s. 284.

[9] Tamże, s. 285.

[10] Por. A. Hamerlińska-Latecka (2012), Dyslalia. Psychospołeczny aspekt terapii logopedycznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, s. 59–60.; Węsierska K. (2013), Opieka logopedyczna w przedszkolu. Profilaktyka – diagnoza – terapia, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń, s. 76.

[11] Węsierska K. (2013), Opieka logopedyczna w przedszkolu…, s. 76.

[12] Tamże.

[13] Sołtys-Chmielowicz A. (2013), Zaburzenia artykulacji, Wydawnictwo Impuls, Kraków, s. 28.