We wstępie do tematu usprawniania logopedycznego u osób dorosłych z wykorzystaniem metod komunikacji wspomagającej i alternatywnej warto wspomnieć o kryterium wieku jako cesze biologicznej języka (biolektu), którym posługują się ludzie. Wyróżnia się cztery grupy: biolekt dziecięcy, młodzieżowy, wieku dojrzałego i wieku starszego (senioralny). Zapoznanie się z ich charakterystykami pozwala przybliżyć językowy obraz świata poszczególnych przedstawicieli grup. Wśród cech danych biolektów można wskazać istotne różnice, które niewątpliwie mają wpływ na określanie przez logopedę głównego celu terapeutycznego, możliwego zakresu działań terapeutycznych i rokowań (bezpośrednio związanych ze stanem zdrowia). Wraz z postępem procesu starzenia się przede wszystkim należy pamiętać o wzroście ryzyka wielochorobowości czy też obniżaniu się jakości funkcjonowania poznawczego, które niekiedy uniemożliwia proces uczenia się.

Z artykułu dowiesz się:

Jaką formę komunikacji może przybierać komunikacja alternatywna i wspomagająca?
U jakiej grupy pacjentów dorosłych warto rozważyć wprowadzenie AAC?
Jakie są nadrzędne cele korzystania z AAC?

Zasadność i okoliczności wprowadzania komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC) w terapii logopedycznej u osób dorosłych

AAC u dorosłych – dla kogo?

Komunikacja wspomagająca lub alternatywna (ang. Augmentative and Alternative Communication – AAC) obejmuje wszelkie sposoby komunikowania się skierowane do osób, które z różnych powodów nie mogą porozumiewać się słownie. Może być prowadzona:

w formie oddziaływań nieformalnych – z wykorzystaniem naturalnej komunikacji opartej na reakcjach gestowych, mimicznych czy naturalnych wokalizacjach,
w formie działań systemowych – z wykorzystaniem celowo dobranych pomocy o różnych poziomach technicznego skomplikowania – od materiałów ilustracyjnych typu „papier-ołówek” do pomocy komputerowych wykorzystujących ekrany dotykowe, tablice do komunikacji czy celowo zaprogramowane urządzenia mogące na głos odczytywać wpisane komunikaty słowne.

Użytkownikami AAC mogą być także osoby z chorobami i uszkodzeniami neurologicznymi o różnej etiologii.

Kiedy logopeda powinien rozważyć zastosowanie AAC u dorosłych?

Na podstawie typologii O. Jauer-Niworoskiej (2021), w której autorka uwzględniła dominujący obszar oddziaływań usprawniających na potrzeby praktyki logopedycznej, wskazano wybrane cztery grupy zaburzeń:

Nazwa grupy	Nazwa zaburzenia	Opis grupy
Zaburzenia językowe lub komunikacyjne o zróżnicowanej etiologii	afazje, zaburzenia komunikacyjne u osób z uszkodzeniem prawej półkuli mózgu (pragnozja)	Ich kluczową cechą są różnie uwarunkowane trudności w posługiwaniu się językiem otoczenia. W przypadku zaburzeń komunikacyjnych obserwuje się nieumiejętność dostosowania zachowań językowych do wymogów sytuacyjnych. Zaburzenia te wynikają z uszkodzeń lub dysfunkcji różnych obszarów mózgu odpowiadających m.in. za prawidłowy przebieg komunikacji werbalnej osób w różnym wieku.
Zaburzenia mowy wynikające z nieprawidłowości motoryki mownej	poporażenne zaburzenia artykulacji, dyzartrie; zaburzenia motoryki mownej o podłożu miogennym np. w miopatiach, zaburzenia mowy wynikające z wad w strukturze układu stomatognatycznego (np. po operacjach onkologicznych artykulatorów lub krtani)	Podstawową trudnością w tej grupie są zaburzenia wykonawstwa ruchów mownych przy zachowanych umiejętnościach posługiwania się językiem jako systemem leksykalno-składniowym. Ich przyczyną mogą być różne uszkodzenia lub dysfunkcje układu nerwowego albo obwodowych struktur narządów mowy. Specyficzne cechy poszczególnych zaburzeń tej grupy wynikają z lokalizacji i rozległości uszkodzeń.
Zaburzenia mowy uwarunkowane wieloczynnikowo	zaburzenia mowy u osób: w wieku senioralnym z tzw. wielochorobowością (np. zaburzenia językowe i komunikacyjne u pacjenta z demencją alzheimerowską powikłaną udarem prawej półkuli mózgu i niedosłuchem wieku starczego), w zaawansowanych stadiach choroby Parkinsona czy z zespołami parkinsonowskimi	Do pierwszej podgrupy włączono zaburzenia złożone wynikające ze współoddziaływania więcej niż jednego patomechanizmu.
Zróżnicowane zaburzenia mowy uwarunkowane psychogennie	psychogenne (czynnościowe), czyli o podłożu psychicznym zaburzenia fonacji, zaburzenia czucia i motoryki mownej, objawowo mogące przypominać dyzartrię (tzw. zaburzenia konwersyjne)

Informacje zawarte w tabeli pokazują, że grupa potencjalnych dorosłych użytkowników AAC nie jest jednorodna − obejmuje zarówno osoby z deficytami sensomotorycznymi, przy zachowanej pełnej lub niepełnej normie intelektualnej, jak i osoby, u których powodem trudności komunikacyjnych są głównie deficyty poznawcze przy względnie zachowanych możliwościach ruchowych czy sensorycznych. Warto podkreślić, że dla stosowania metod AAC u dorosłych rozsądne wydaje się ich rozważanie w zaburzeniach z nasilonymi albo skrajnie nasilonymi symptomami uniemożliwiającymi funkcjonalną komunikacją werbalną. W przypadku wątpliwości co do zasadności wprowadzenia w terapii logopedycznej osoby dorosłej metod AAC i ich skuteczności istotne wydaje się wsparcie oceną funkcji poznawczych – neuropsychologiczną (szczególnie u osób po 65 r.ż.), psychologiczną albo psychiatryczną (u osób z czynnościowymi zaburzeniami mowy, z podejrzeniem niepełnej normy intelektualnej).

Bibliografia:

Grabarczyk Ł., Rakowska A., Maksymowicz W., Barczewska M. (2021), Stan minimalnej świadomości – kluczowe zagadnienia komunikacji, [w:] Z. Tarkowski (red.), Afazjologia, Wydawnictwo PZWL, Warszawa, s. 455–465.

Jauer-Niworowska O., Emiluta-Rozya D. (2021) Logopedyczna i psychologiczne aspekty diagnozowania zaburzeń mowy, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej, Warszawa, s. 54–61.

Jauer-Niworowska O., Lis A. (2017), Zastosowanie metod komunikacji wspomagającej i/lub alternatywnej (AAC – Augmentative & Alternative Communication) w kontaktach z najciężej uszkodzonymi neurologicznie, niemówiącymi osobami dorosłymi, [w:] „Studia Pragmalingwistyczne”, s. 263–276.

Łuczyński E. (2018), Miejsce języka ludzi starszych wśród odmian współczesnej polszczyzny, [w:] W. Tłokiński, S. Milewski, K. Kaczorowska-Bray (red.), Gerontologopedia, Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 108–138.

Przeczytaj także:

„To, że milczę, nie znaczy, że nie mam nic do powiedzenia”. Komunikacja wspomagająca i alternatywna AAC – skuteczność jej stosowania i znaczenie dla osób z trudnościami komunikacyjnymi

Zaburzony rozwój mowy i komunikacji na skutek urazu czaszkowo-mózgowego. Studium przypadku

Logopedyczna opieka paliatywna – rola i zadania

Obejrzyj szkolenie:

Wstęp do komunikacji alternatywnej i wspomagającej, czyli o co chodzi z tym AAC

Autor: dr Anna Lis-Skowrońska