W jaki sposób wywołać głoskę [t]?
W literaturze można spotkać informacje, że wadliwa artykulacja głoski [t] występuje bardzo rzadko, a także, że likwidowanie tej nieprawidłowości nie jest skomplikowane – wystarczy uświadomić dziecku, że „pokazywanie języka” (w sytuacji, kiedy wadliwą cechą głoski jest wymowa międzyzębowa) nie jest estetyczną ani pożądaną cechą [1]. Doświadczenie zawodowe wielu logopedów pokazuje jednak, że przywrócenie poprawnej artykulacji głoski [t] nie zawsze jest proste, a zatem nie wystarczy jedynie wytłumaczyć pacjentowi, jak ma układać język lub polecić, by nie wysuwał go poza zęby [2].
W jaki sposób wywołać głoskę [t]?
Sposoby pomocnicze w uzyskaniu wzorowej wymowy głoski [t]
Poniżej przedstawiono kilka sposobów pomocnych w uzyskaniu wzorowej wymowy głoski [t]:
- wyjaśnienie i zaprezentowanie pacjentowi prawidłowej artykulacji głoski [t], bez kładzenia nacisku na domknięcie zębów, za to ze zwróceniem uwagi na zwarcie języka z wewnętrzną powierzchnią górnych zębów oraz silnym kierowaniem strumienia powietrza na czubek języka, tak aby powietrze gwałtownie wydostało się z jamy ustnej,
- w przypadku występowania substytucji głoski [t] skuteczne może być polecenie pacjentowi, aby rozchylił wargi i wysunął język tak, aby jego czubek znajdował się pomiędzy zębami. Następnie należy pacjenta zachęcić do wymówienia głoski [p], jednocześnie polecając unoszenie czubka języka do górnych siekaczy, przy zachowaniu tego samego kierunku powietrza [3],
- polecenie pacjentowi, aby wsunął język pomiędzy wargi i wymawiał [p] z jednoczesnym stopniowym przesuwaniem języka do jamy ustnej, aż do uzyskania prawidłowej pozycji przy górnych zębach [4]. Sposób ten również polecany jest w przypadku występowania substytucji,
- wymówienie szeptem głoski [d] przekształci dźwięk w [t] [5],
- w przypadku miękkiej artykulacji głoski [t] można polecić dziecku mocniejsze przyciśnięcie czubka języka do zębów, z jednoczesnym wyczuwaniem na przyłożonej do ust dłoni siły wydychanego powietrza [6],
- zdmuchiwanie płomienia świecy powietrzem „wypluwanym” z czubka języka,
- zatkanie skrzydełek nosa podczas artykulacji głoski [n] [7],
- przy prawidłowo realizowanej głosce [č] można nauczyć pacjenta dziąsłowej wymowy głoski [t] (poprzez stopniowe opuszczanie żuchwy w trakcie wymawiania głoski [č]), a następnie polecić przesuwanie czubka języka do zębów,
- A. Sołtys-Chmielowicz proponuje metodę uzyskania dźwięku [t] poprzez pozbawienie dentalizacji głoski [c]. Jeżeli dziecko wymawia głoskę [c] apikalnie, a nie predorsalnie, można polecić, aby w trakcie wymawiania [c] wsunęło z boku palec pomiędzy łuki zębowe. W ten sposób powinno się otrzymać dźwięk [t], który następnie należy utrwalić poprzez polecenie wymawiania przez jakiś czas [c] z otwartą buzią. Jeżeli jednak dziecko wymawia [c] z czubkiem języka przy dolnych zębach, ta metoda nie sprawdzi się. Wówczas autorka poleca wymówienie głoski [c] z czubkiem języka przy górnych siekaczach, a następnie postępowanie jak w powyżej opisanym przypadku [8],
- wymawianie głoski [t] z opuszką palca pionowo przyłożoną do zewnętrznej powierzchni przednich zębów górnych, może sprawdzić się jako metoda utrwalająca kontrolowanie wymowy międzyzębowej. Dziecko, wymawiając głoskę w izolacji lub w sylabach czy wyrazach, musi uważać, aby końcem języka nie dosięgnąć palca,
- opcjonalnie, zamiast palca, można przykładać szpatułkę laryngologiczną. Należy ją jednak położyć do wewnętrznej powierzchni górnych siekaczy przyśrodkowych. Wówczas, w trakcie artykulacji, dziecko ma dotykać koniuszkiem języka brzegu szpatułki,
- jeżeli u dziecka widnieją szpary pomiędzy zębami mlecznymi, można wykorzystać je do założenia na siekacze przyśrodkowe elastycznego wyciągu ortodontycznego, a następnie polecić artykulację głoski [t] lub wykonywać ćwiczenia unoszenia języka do gumeczki [9],
- wymawianie głoski [t] z nitką dentystyczną założoną za górne siekacze przyśrodkowe – dziecko, kierując czubek języka do nitki, kontroluje swoją wymowę,
- „sposób na boksera” autorstwa B. Nedwidek – około 3–4-centymetrowy kawałek cewnika medycznego przecinamy wzdłuż, a w powstałą w ten sposób szczelinę wsuwamy kawałek papieru toaletowego lub folii spożywczej. Tak przygotowany cewnik pacjent wkłada sobie pod górną wargę, a następnie wymawia głoskę [t] w izolacji, wyrazach i sylabach. Jeśli czubek jego języka pojawi się między zębami, uchwyci papier lub folię, co będzie dla pacjenta nieprzyjemne. Ćwiczenie to szczególnie przydaje się do utrwalania prawidłowego brzmienia i techniki wymowy głoski [t], zwłaszcza jeżeli pacjent realizował dźwięk międzyzębowo [10],
- jako wsparcie podczas wywoływania prawidłowego brzmienia głoski [t] poleca się zastosowanie gestu ilustrującego spółgłoskę [t]: zaciśniętą pięść układamy na wysokości twarzy, pozostawiamy wargi lekko uchylone. W trakcie trwania dźwięku [t] dynamicznie odwodzimy palec wskazujący, jednocześnie oddalając lekko w górę dłoń od twarzy, po czym dłoń powraca do układu wyjściowego [11].
Artykuł pochodzi z 73/2025 numeru „Strefy Logopedy” pt. „Królowa na trasie – głoska [t]” autorstwa Malwiny Wilczyńskiej i Doroty Dudzińskiej.
Mów wyraźnie – kompleksowe wsparcie pacjenta w dyslalii
Już wkrótce rusza II Ogólnopolska Konferencja Logopedyczna – wydarzenie stworzone dla logopedów, którzy chcą pracować skuteczniej, pewniej i w oparciu o sprawdzone, praktyczne rozwiązania terapeutyczne w obszarze dyslalii.
Jakich tematów możesz się spodziewać?
- Współpraca interdyscyplinarna w terapii wad wymowy – nauczysz się, jak skutecznie współpracować z lekarzami i innymi specjalistami, aby trafniej diagnozować pacjentów i prowadzić bardziej spójną, efektywną terapię.
- Dieta a rozwój artykulacji – dowiesz się, jak sposób żywienia wpływa na rozwój wymowy dziecka i jak wykorzystać tę wiedzę w codziennej praktyce terapeutycznej.
- Terapia głosek [k] i [g] w praktyce – poznasz sprawdzone metody, które zwiększają skuteczność terapii, skracają jej czas i pomagają osiągać trwałe efekty u pacjentów.
- Trema a przebieg terapii – odkryjesz, jak stres wpływa na artykulację oraz jak świadomie obniżać napięcie u pacjenta, by wspierać płynność i postępy w terapii.
- Relacja terapeuta – dziecko w terapii dyslalii – zrozumiesz, jak budować bezpieczną relację terapeutyczną, która wzmacnia motywację dziecka i realnie przyspiesza efekty terapii.
Przypisy:
[1] Sołtys-Chmielowicz A. (2014), Zaburzenia artykulacji. Teoria i praktyka, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków, s. 125–126.
[2] Poinstruowanie zwłaszcza młodszego pacjenta, który nie przeszedł odpowiedniego przygotowania logopedycznego (obejmującego m. in. ćwiczenia aparatu artykulacyjnego, prawidłowej pozycji spoczynkowej języka, połykania oraz oddychania), aby „zamknął zęby” i nie wysuwał języka pomiędzy nie podczas artykulacji głoski [t], może skutkować niepożądanym wymawianiem różnych głosek z zaciśniętymi zębami, gdyż pacjent będzie próbował siłą powstrzymać pracujący nieprawidłowo język.
[3] Chrzanowska A., Szoplik K. (2004), Zabawy i ćwiczenia logopedyczne. Poradnik dla logopedów, nauczycieli i rodziców, Wydawnictwo Akademickie, Białystok, s. 22–23.
[4] Metodę tę opisuje (za I. Styczek) A. Sołtys-Chmielowicz w cytowanej publikacji Zaburzenia artykulacji…, s. 126.
[5] Rodak H. (2002), Terapia dziecka z wadą wymowy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 40.
[6] Chrzanowska A., Szoplik K., Zabawy i ćwiczenia logopedyczne…, s. 23.
[7] Potocka-Pirosz K., Sadowska E. (2021), Rzadziej występujące rodzaje dyslalii – diagnoza i terapia, [w:] A. Domagała, U. Mirecka (red.), Logopedia przedszkolna i wczesnoszkolna. Diagnozowanie i terapia zaburzeń mowy, Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 281 za Sołtys-Chmielowicz A. (1999).
[8] Sołtys-Chmielowicz A. (2014), Zaburzenia artykulacji…, op. cit., s. 126.
[9] Ostatnie 3 opisane metody zostały przedstawione przez B. Nedwidek na szkoleniu on-line „Wymowa międzyzębowa. Skuteczna terapia głosek dentalizowanych oraz [t], [d], [n], [l] – warsztat praktyczny”, Warszawa 2024.
[10] Sposób ten również został przedstawiony na wyżej wymienionym szkoleniu.
[11] Lorens G., Karwowska A., Więcek-Poborczyk I. (2017), GORA. Gesty obrazujące ruchy artykulatorów, Harmionia Universalis, Gdańsk, s. 94.
Podobne artykuły
Zobacz również
