Uzależnienie od alkoholu już w XIX w. było uznawane za chorobę^[1]. W połowie XX w. amerykański lekarz E.M. Jellinek w pracy Koncepcja alkoholizmu jako choroby jako pierwszy opisał jego etiologię i patomechanizm, wydzielił fazy choroby alkoholowej^[2] oraz określił typy alkoholizmu. Choroba alkoholowa była opisywana w Międzynarodowych Klasyfikacjach Chorób (ICD-8, -9, -10) i amerykańskich Klasyfikacjach Chorób Psychicznych (DSM-I, -II, -III, -IV). W najnowszej Klasyfikacji Chorób Psychicznych DSM-V „uzależnienie od alkoholu” – obok „nadużywania alkoholu” – zaliczane jest do „zaburzeń spowodowanych nadużywaniem alkoholu”, charakteryzujących się różnym stopniem nasilenia. Definiowane jest jako grupa objawów behawioralnych i somatycznych (np. alkoholowy zespół odstawienia, głód alkoholu), które występują u osób spożywających alkohol w dużych ilościach.

W założeniu jednoczynnikowej koncepcji działania mózgu (teorii antylokalizacyjnej), która została sformułowana przez żyjących na przełomie XIX i XX w. neurologów: P. Marie, H. Heada, J. H. Jacksona, K. Goldsteina oraz D. von Lanckera, uważa się, że mózg ludzki jest pewną całością, jeśli chodzi o jego budowę i funkcje, a jego zaburzenia powodują dezintegrację złożonych czynności^[3]. Stąd w konsekwencji uszkodzenia mózgu, niezależnie od miejsca uszkodzenia, dana funkcja zostaje obniżona, co uwidacznia się m. in. zaburzeniami języka^[4]. Na gruncie teorii antylokalizacyjnej K. Goldstain opisał zachowania człowieka o postawie abstrakcyjnej, który jest zdolny do abstrahowania, podejmowania działań dowolnych, planowania i programowania działań w nowych sytuacjach, a także powstałe na skutek uszkodzenia mózgu zachowania człowieka, które zależą od okoliczności określonej sytuacji, zwykle codziennej, nawykowej czynności, jednostkowego doznania i sensualnego doświadczenia rzeczywistości (postawa konkretna)^[5].

Przyjmując także stanowisko lingwistów: J.G. Herdera, W. Humboldta, L. Wittgensteina, F. Cassirera, J. Triera, K. Ajdukiewicza, A. Korzybskiego, E. Sapira, B. Whorfa, S. Grabiasa, J. Panasiuk, dotyczące determinizmu językowego, które określa nierozerwalny związek między ludzkim funkcjonowaniem poznawczym a językiem^[6], należy stwierdzić, że zaburzenia poznawcze powstałe na skutek toksycznego działania alkoholu mogą uwidaczniać się w zachowaniach językowych osób uzależnionych od alkoholu^[7].

Aby określić zachowania językowe osób z poalkoholowymi uszkodzeniami mózgu należy, zgodnie z teorią K. Obuchowskiego o hierarchicznym porządku procesów orientacyjnych w rzeczywistości zewnętrznej^[8], przyjąć, że uszkodzenie mózgu w chorobie alkoholowej powoduje obniżenie postawy hierarchicznej człowieka i dominację ukonkretnionego postrzegania rzeczywistości. W języku przejawia się to formułowaniem reakcji słownych związanych kontekstowo z zaistniałą sytuacją doświadczaną przez jednostkę, mających charakter odruchowo-warunkowy, pragmatyczny i interakcyjny, funkcjonujących jako struktury automatyczne^[9].

Dlatego skutki długotrwałego uzależnienia od alkoholu uwidaczniające się w zachowaniach językowych osób uzależnionych mogą stanowić problem logopedyczny.

 [1] Durasiewicz A. (2012), Alkoholizm jako patologia społeczna – aspekt lokalny i krajowy, [w:] K. Linowski, M. Jędrzejko (red.), Trzeźwość i uzależnienia jako wyzwanie duszpasterskie i pedagogiczne, Wyd. Diecezji Radomskiej, Radom, s. 165–181.

[2] Tamże; Mellibruda J., Alkoholizm i diagnozowanie uzależnienia od alkoholu, http://www.psychologia.edu.pl/czytelnia/50-artykuly/1032-alkoholizm-i-diagnozowanie-uzaleznienia-od-alkoholu.html [dostęp: 17.10.2020 r.].

[3] Kaczmarek B. (1995), Mózg, język, zachowanie, Wydawnictwo UMCS, Lublin; za: Panasiuk J. (2012), Afazja a interakcja. Tekst – metatekst – kontekst, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 600–601. por. Ciszewska-Psujek U. (2017), Zaburzenia językowe w uzależnieniu od alkoholu – w poszukiwaniu metodologii badawczej…, s. 183; Ciszewska-Psujek U. (2018), Zaburzenia językowe w przebiegu choroby alkoholowej – obraz i dynamika…, s. 63; Ciszewska-Psujek U. (2019), Zaburzenia językowe w chorobie alkoholowej – egzemplifikacja…, s. 41–42; Ciszewska-Psujek U. (2021), Wykładniki ukonkretnienia języka w narracjach mężczyzn uzależnionych od alkoholu…, s. 26; Ciszewska-Psujek U. (2024), Zaburzenia językowe w chorobie alkoholowej…, s. 25.

[4] Maruszewski M. (1970), Mowa a mózg. Zagadnienia neuropsychologiczne, Wydawnictwo PWN, Warszawa; za: Panasiuk J. (2012), Afazja a interakcja. Tekst – metatekst – kontekst..., s. 600–601. por. m.in. Ciszewska-Psujek U. (2017), Zaburzenia językowe w uzależnieniu od alkoholu – w poszukiwaniu metodologii badawczej…, s. 183;

[5] Tamże.

[6] O ujęciu języka i mowy w aspekcie różnych teorii filozoficznych, lingwistycznych, socjolingwistycznych i neurobiologicznych pisze S. Grabias w rozprawach: Grabias S. (1997), Mowa i jej zaburzenia, UMCS, Lublin; Grabias S. (2001, 2003), Język w zachowaniach społecznych, UMCS, Lublin oraz Grabias S. (2012), Teoria zaburzeń mowy. Perspektywy badań, typologie zaburzeń, procedury postępowania logopedycznego, [w:] S. Grabias, M. Kurkowski (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, UMCS, Lublin, s. 15–72.

[7]Zob. m.in. Ciszewska-Psujek U. (2017), Zaburzenia językowe w uzależnieniu od alkoholu – w poszukiwaniu metodologii badawczej…, s. 186; Ciszewska-Psujek U. (2017), Sprawność narracyjna w chorobie alkoholowej…, s. 165. 

[8] Tamże. Zob. też: Obuchowski K. (1970), Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych. Wydawnictwo PWN, Warszawa; Panasiuk J. (2012), Afazja a interakcja. Tekst – metatekst – kontekst…, s. 628.

[9] Tamże.

[10] M. in.: Ciszewska-Psujek U. (2017), Zaburzenia językowe w uzależnieniu od alkoholu – w poszukiwaniu metodologii badawczej…, s. 186.