Logopeda może wykorzystać założenia neurodydaktyki w planowaniu i prowadzeniu terapii, gdyż znajomość mechanizmów uczenia się pozwala zoptymalizować proces terapeutyczny, dostosować go do możliwości dziecka i zaplanować działania sprzyjające utrwalaniu nowych umiejętności.

Biologiczną podstawę każdej nauki i terapii, w tym logopedycznej, stanowi neuroplastyczność, czyli zdolność wytwarzania nowych i reorganizacji już istniejących połączeń neuronalnych [2], pod wpływem doświadczeń (bodźców ze środowiska zewnętrznego). „Obwody neuronalne są (...) modyfikowane przez całe życie człowieka, chociaż nie z taką samą intensywnością na każdym etapie” [3]. Ta przebudowa szlaków nerwowych wymaga pracy rozłożonej w czasie,dlatego nauka i terapia nierzadko są procesami powolnymi i długotrwałymi.

Neurony lustrzane aktywują się zarówno podczas wykonywania czynności, jak i jej obserwowania [4], umożliwiając „współodczuwanie, empatię, odzwierciedlanie emocji drugiej osoby, a co za tym idzie jej pasji lub zniechęcenia do wykonywanej czynności” [5].  Z punktu widzenia logopedów to istotne informacje, ponieważ postawa terapeuty rejestrowana przez neurony lustrzane dziecka, rzutuje na jego zachowanie i emocje, mogąc wyzwalać mechanizmy obronne lub wprowadzać je w stan optymalny do nauki. Wysokie pobudzenie stresowe przełącza mózg w tryb przetrwania, blokując procesy odpowiedzialne za naukę i eksplorację. Dlatego konieczne jest budowanie poczucia bezpieczeństwa dziecka, poprzez przewidywalność reakcji terapeuty, brak presji, porównywania i oceniania.

Neurony lustrzane aktywują się słabiej podczas obserwowania ekranu, dlatego ani tablet, ani aplikacja nie zastąpią bezpośredniej pracy twarzą w twarz, podczas której dziecko odczytuje mimikę i ułożenie aparatu artykulacyjnego żywego rozmówcy.

W trakcie terapii dziecka, należy pamiętać o edukacji rodziców,która powinna obejmować rolę snu oraz codziennej pracy z dzieckiem poza gabinetem. Warto zwracać ich uwagę na dwie kwestie:

• tworzenie trwałych śladów pamięciowych wymaga systematycznych powtórzeń, dlatego tak ważne są prace domowe, oczywiście z zachowaniem czasu na odpoczynek [6]. Krótkie, niepozorne ćwiczenia wplecione w spacery, rozmowy czy zabawy sprzyjają automatyzacji efektów terapii;
• ze względu na rolę snu w utrwalaniu wzorców ruchowych i konsolidację pamięci, ćwiczenia wymagające większego skupienia warto planować wieczorem w taki sposób, aby nie następowały po nich intensywne zajęcia poznawcze ani czas ekranowy.

Zabawa, angażowanie zmysłów, jasne instrukcje i dbałość o uwagę dziecka są elementami, które doświadczeni logopedzi stosują w codziennej pracy często intuicyjnie. Neurodydaktyka pokazuje, że za każdym z nich stoi konkretny mechanizm neurologiczny.

• sens pracy i zabawa – Skuteczna terapia zaczyna się już w pierwszych minutach spotkania. Kiedy dziecko wie, po co wykonuje ćwiczenie, widzi w nim sens czy nagrodę, poziom dopaminy rośnie, a motywacja do działania wzrasta [7]. Im głębsze, aktywniejsze przetwarzanie informacji, tym gęstsze sieci powiązań neuronalnych, a w rezultacie lepsze zapamiętywanie. Uzyskać to można zachęcając dziecko do aktywności i kreatywności poprzez zabawę,stanowiącą najintensywniejszy proces uczenia się i doświadczania. Gotowe karty czy monotonne powtarzanie sylab można zastąpić tworzeniem własnych gier logopedycznych, rysowaniem „map” wymowy, wcielaniem się w role czy wspólnym budowaniem historii (storytelling) wraz z dzieckiem.

• aktywacja zmysłów – Jednoczesne angażowanie wielu zmysłów wzmacnia ślady pamięciowe i przyspiesza automatyzację nowych sprawności językowych. W praktyce oznacza to projektowanie zajęć z wykorzystaniem różnych kanałów sensorycznych: słuchowego, wzrokowego, dotykowego i innych.

• uwaga i przetwarzanie informacji – Ograniczona pojemność pamięci operacyjnej dziecka, pozwalająca na jednorazowe przetwarzaniu niewielu elementów, sprawia, że monotonny wysiłek szybko prowadzi do przeciążenia poznawczego. Dla utrzymania koncentracji i zaangażowania warto zadbać o dynamiczną strukturę zajęć: zróżnicowane formy aktywności (zmienność bodźców), krótkie bloki pracy, przeplatanie zadań trudnych z łatwiejszymi oraz krótkie przerwy.Natomiast instrukcje powinny być przekazywane w sposób jasny i uporządkowany.

Świadomość, że przebudowa sieci neuronalnych wymaga czasu i zależy od indywidualnych uwarunkowań, uwalnia terapeutę od presji nierealistycznych oczekiwań, dotyczących szybkości i efektywności pracy. Intensywna praca z pacjentem przyspiesza wyczerpanie zasobów poznawczych, dlatego zaleca się planowanie krótkich przerw z izolacją sensoryczną. Mechanizm neuronów lustrzanych uzasadnia z kolei inwestowanie w dobrostan logopedy, i to zarówno w profilaktykę wypalenia (odpoczynek, wsparcie psychologiczne, odreagowanie nieprzyjemnych emocji), jak i rozwój zawodowy. To przekłada się na satysfakcję z pracy i jej jakość [8]. 

Neurodydaktyka może stanowić cenne uzupełnienie warsztatu logopedy. Wiedza o tym, jak uczy się mózg, pozwala prowadzić terapię efektywniej i przyjaźniej, zarówno dla dziecka, jak i dla samego terapeuty.

Przypisy:

[1] Żylińska M. (2013), Neurodydaktyka. Nauczanie i uczenie się przyjazne mózgowi, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 276.

[2] Larysz D. (2012), Rozwój Psychoruchowy dzieci efektem dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego, [w:] J. Skibska, D. Larysz (red.), Neurologopedia w teorii i praktyce. Wybrane zagadnienia diagnozy i terapii dziecka, wyd. Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, Bielsko-Biała, s. 18.

[3] Chojak M. (2019), Neuropedagogika. Neuroedukacja i Neurodydaktyka. Fakty i mity, wyd. Difin, Warszawa, s.84.

[4] Neurony lustrzane, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Neurony_lustrzane [dostęp: 07.06.2026 r.].

[5] Chojak M. (2019), Neuropedagogika…, s. 106.

[6] Tamże, s. 92.

[7] Tamże, s. 98.

[8] Tamże, s. 106.