Rozwój komunikacji u osób głuchoniewidomych przebiega odmiennie niż u osób widzących i słyszących. Ograniczony dostęp do informacji wzrokowych i słuchowych sprawia, że szczególnego znaczenia nabierają dotyk, powtarzalność doświadczeń oraz codzienne rutyny. Dziecko potrzebuje wielu okazji do interakcji z opiekunami oraz dostosowanych sposobów przekazywania informacji.

Do najczęściej wykorzystywanych sposobów komunikacji należą:

• mowa dźwiękowa wspomagana aparatami słuchowymi lub implantami ślimakowymi u osób posiadających resztki słuchu;
• odczytywanie mowy z ust przez osoby zachowujące użyteczny wzrok;
• pismo Braille’a umożliwiające czytanie i pisanie dotykowe;
• alfabet Braille’a do palców;
• kreślenie liter na wewnętrznej stronie dłoni;
• Polski Język Migowy odbierany dotykowo („do ręki”);
• daktylografia w wersji wzrokowej i dotykowej;
• alfabet Lorma;
• systemy komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC), w tym symbole graficzne, fotografie oraz przedmioty.

Osoby głuchoniewidome wykorzystują również ruchy ciała, gesty, wokalizacje, symbole dotykowe oraz mowę i język migowy, dobierając sposoby komunikacji do własnych możliwości i potrzeb.

Komunikacja dotykowa odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu wielu osób głuchoniewidomych. Wykorzystuje wskazówki dotykowe oraz wskazówki obiektowe, czyli przedmioty kojarzone z określonymi czynnościami lub sytuacjami. Przykładowo łyżka może oznaczać posiłek, a klucz – wyjście z domu.

Istotne znaczenie mają również:

• znaki dotykowe wykonywane „ręka w rękę”;
• prowadzenie ręką podczas wykonywania czynności lub przemieszczania się;
• rysowanie na dłoni, plecach lub ciele;
• badanie dotykowe przedmiotów;
• mapy reliefowe oraz inne pomoce dotykowe.

Dotyk umożliwia poznawanie otoczenia, przewidywanie przebiegu wydarzeń oraz lepsze rozumienie komunikatów partnera.

Ręce pełnią u osób głuchoniewidomych wyjątkową funkcję – są jednocześnie narzędziem działania, narządem zmysłu oraz środkiem komunikacji. Informacje powinny być przekazywane w sposób dostępny dla percepcji dotykowej, a partner komunikacyjny powinien umieć zarówno przekazywać, jak i odbierać komunikaty za pomocą rąk. Szczególne znaczenie ma przy tym kontakt „ręka pod ręką”, który pozwala wspólnie doświadczać przedmiotów i sytuacji bez kierowania ruchami osoby głuchoniewidomej. Taki sposób budowania wspólnej uwagi stanowi ważny fundament rozwoju języka i komunikacji.

Jednym z najbardziej uniwersalnych sposobów komunikacji osób głuchoniewidomych jest alfabet Lorma. Polega na wykonywaniu określonych dotknięć i ruchów na dłoni, z których każdy odpowiada konkretnej literze.

Do jego najważniejszych zalet należą:

• brak konieczności wykorzystywania wzroku i słuchu;
• możliwość stosowania w różnych warunkach, również w ciemności lub w miejscach publicznych;
• możliwość komunikowania się niezależnie od używanego systemu językowego.

Komunikacja osób głuchoniewidomych obejmuje również gesty odbiorcze i ekspresyjne, które mogą być odbierane wzrokowo lub dotykowo. Gesty stanowią ważny etap rozwoju komunikacji i często poprzedzają naukę bardziej złożonych systemów, takich jak język migowy czy mowa.

Osoby z zachowanym wzrokiem mogą korzystać z obrazów i fotografii jako symboli przedstawiających osoby, przedmioty i czynności, natomiast osoby niewidome wykorzystują pismo Braille’a jako podstawowy system odczytywania i przekazywania informacji.

Istotnym elementem komunikacji jest opis językowy otoczenia, obejmujący informacje o przestrzeni, zachowaniu innych osób, zmianach w otoczeniu oraz przebiegu wydarzeń.

Stosowane są także krótkie komunikaty dotykowe informujące między innymi o:

• zmianie tłumacza,
• śmiechu lub uśmiechu rozmówców,
• zadanym pytaniu,
• ruchu osób w otoczeniu,
• dzwoniącym telefonie.

Takie informacje umożliwiają bieżące orientowanie się w sytuacji społecznej i zwiększają samodzielność osoby głuchoniewidomej.

Warto pamiętać, że wybór sposobu komunikacji zależy od historii rozwoju i doświadczeń danej osoby. Osoba, która urodziła się niesłysząca i później utraciła wzrok, może preferować język migowy do ręki lub alfabet Lorma. Natomiast osoba, która początkowo słyszała i mówiła, a następnie utraciła wzrok i słuch, częściej korzysta z mowy wspomaganej resztkami słuchu, pisma Braille’a lub pisania na dłoni. Co więcej, wiele osób wykorzystuje jednocześnie kilka metod komunikacji, dobierając je do konkretnej sytuacji i możliwości percepcyjnych.

Skuteczna komunikacja z osobą głuchoniewidomą wymaga indywidualnego dostosowania metod do jej możliwości oraz konsekwentnego stosowania ich w codziennych sytuacjach.

W pracy specjalistycznej szczególne znaczenie mają:

• cierpliwość i spokojne tempo komunikacji,
• przekazywanie pełnego kontekstu sytuacji,
• wykorzystywanie doświadczeń dotykowych,
• zapewnianie możliwości aktywnej eksploracji przedmiotów i otoczenia,
• współpraca rodziny, opiekunów i specjalistów,
• respektowanie preferowanego przez osobę sposobu komunikowania się.