• wyczerpanie emocjonalne – objawiające się brakiem energii wywołanym nadmiernymi obowiązkami, oczekiwaniami i/lub wymaganiami psychologicznymi,
• zmęczenie fizyczne– trudność zmobilizowania się do fizycznego działania, np. zabawy terapeutycznej z dzieckiem na dywanie, demonstrowania ćwiczeń aparatu artykulacyjnego,
• brak możliwości odpoczynku mimo podejmowanych prób– np. brak poczucia regeneracji i wzrostu motywacji do pracy po weekendzie czy urlopie,
• brak satysfakcji z pracy ,
• poczucie porażki– obniżanie poczucia własnej wartości, podważanie zasadności dotychczas odniesionych sukcesów i deprecjonowanie zdobytych kompetencji zawodowych.

Niesie to za sobą krótko- i długofalowe skutki dla zdrowia, w tym zdrowia psychicznego. Co szczególnie istotne i niebezpieczne w odniesieniu do zawodów pomocowych, w tym terapeutów i nauczycieli, symptomem może być również depersonalizacja, czyli postawa obojętności wobec innych osób, uprzedmiatawianie ich, bezduszność i nieczułość zaburzające efektywne wykonywanie obowiązków [1].

Wypalenie zawodowe najczęściej dotyka tych pracowników, którzy na co dzień mają intensywny kontakt z ludźmi oraz wykonują „zawody pomocowe”, do których należą m.in. logopedzi, psycholodzy, terapeuci SI [2]. Logopedzi pracują w stresujących warunkach – nierzadko w osobami z zaburzeniem zachowania, ciężko chorymi, z niskim poziomem wewnętrznej motywacji do pracy (np. dzieci, osoby z niepełnosprawnością intelektualną). Spoczywa na nich duża odpowiedzialność (np. za stan zdrowia czy jakość rozwoju pacjenta). Muszą sobie radzić z różnorodnymi potrzebami osób zgłaszających się po pomoc, oczekiwaniami rodziców dzieci korzystających z terapii, wymaganiami i utrudnieniami formalnymi (szczególnie w placówkach oświatowych). „Szczególnie silnymi czynnikami zwiększającymi ryzyko wypalenia zawodowego są m.in niewielkie postępy w terapii, nadmierne angażowanie się w pomoc oraz wyczerpanie emocjonalne spowodowane współodczuwaniem trudności pacjenta i jego rodziny” [3].

Profilaktyka wypalenia zawodowego obejmuje m.in.:

• unikanie nadmiaru pracy, dodatkowych obowiązków– to szczególnie trudne w zawodzie logopedy, w którym najczęściej wysokość wynagrodzenia wynika z liczby przepracowanych godzin (na umowie zleceniu, w ramach własnej działalności gospodarczej). Zachowanie właściwego balansu pomiędzy czasem pracy a czasem poświęconym na życie prywatne jest podstawą profilaktyki wypalenia;
• unikanie łączenia pracy zawodowej z życiem prywatnym– zachowanie „work-life balance” w pracy terapeuty nie jest łatwe. Poza godzinami właściwej pracy logopedzi m.in. odbierają telefony odpisują na maile (umawianie wizyt, konsultacje), przygotowują materiały dydaktyczne na kolejny dzień. W przypadku pracy w poradniach i gabinetach spotykają się z pacjentami w godzinach popołudniowych i wieczornych i rezygnują w tym czasie z życia prywatnego;
• korzystanie ze wsparcia społecznego– logopedzi często pracują w pojedynkę (np. we własnym gabinecie, jako jedyny logopeda w poradni lub szkole). Brakuje zatem osoby, która udzieli wsparcia merytorycznego lub emocjonalnego, z którą można podzielić się swoimi wątpliwościami. Niestety rzadkością są superwizje. Warto zatem korzystać z konferencji i warsztatów dla logopedów lub spotykać się na kawie z „kolegami po fachu”;
• dbałość o kondycję fizyczną i psychiczną– podejmowanie takich działań, jak m.in. regularne uprawianie aktywności fizycznej, udział w warsztatach lub innych formach zajęć antystresowych (np. joga, masaże relaksujące, mindfulness, taniec, aktywności twórcze), dbałość o zdrowieczy stosowanie zbilansowanej diety sprzyjają zachowaniu równowagi emocjonalnej i ogólnej satysfakcji z życia, w tym zawodowego;
• budowanie kultury pracy– stawianie jasnych granic współpracownikom i pacjentom, pewność siebie przejawiająca się m.in. w odwadze powiedzenia „Nie umiem” lub „Rezygnuję”, docenianie finansowe swojego wysiłku (bez poczucia winy) to jedne z wielu czynników budujących poczucie satysfakcji z działań zawodowych.

Warto także określić swoje preferencje zawodowe:

• grupę docelową odbiorców (np. dzieci czy dorośli),

• typ zaburzeń (np. osoby z zaburzeniami neurologicznymi czy dzieci z dyslalią),
• czas pracy (np. w standardowych godzinach czy popołudniami i w weekendy),
• charakter pracy (np. indywidualnie czy w zespole terapeutów),
• formę zatrudnienia (np. samozatrudnienie i realizacja własnych pomysłów czy zatrudnienie na umowę i dostosowanie się do wymagań pracodawcy).
• Dostosowanie sposobu pracy do indywidualnych preferencji może być trudne na samym początku kariery zawodowej. Z czasem jednak, wraz ze wzrostem doświadczenia zawodowego, wiedzy i pewności siebie, można konsekwentnie dążyć do realizacji obranych sobie celów.

Jest ziarno prawdy w powiedzeniu „Najlepszym rodzajem wypoczynku jest… zmiana rodzaju pracy”. Praca w zawodzie logopedy nie wyklucza podjęcia innej profesji – pokrewnej terapii mowy (np. terapia SI, terapia ręki, praca nauczyciela, tworzenie pomocy dydaktycznych) lub zupełnie z nią niezwiązanej (np. prowadzenie agroturystyki, florystyka, projektowanie). Wykonywanie różnego rodzaju czynności jest wskazane – m.in. rozwija intelektualnie, poszerza horyzonty myślowe, wymusza obracanie się w różnych kręgach towarzyskich.

Wypalenie nie jest porażką! Nie przekreśla dotychczasowych osiągnięć i nie niesie widma klęski zawodowej w przyszłości. Warto skorzystać ze wsparcia psychologa czy doradcy zawodowego.

Postrzeganie ścieżki kariery zawodowej zmienia się w kolejnych pokoleniach. Boomersi (urodzeni w latach 1946–1964) często przez wiele lat (a niekiedy całe zawodowe życie) pracowali w jednym zakładzie pracy, z którym czuli się związani. Byli oddani, lojalni i wdzięczni swojemu pracodawcy. Cenili stabilność i przewidywalność. Przedstawiciele pokolenia X (urodzeni w latach 1965–1980) doświadczyli kapitalizmu. Skoncentrowani byli karierze, cenili awans, ambitnie dążyli do lepszego życia – nie rzadko w imię wyrzeczeń. Millenialsi (urodzeni w latach 1981–1994) nie mają takiego etosu pracy, jak ich rodzice z pokolenia X, i dążą do utrzymania równowagi pomiędzy życiem zawodowym a życiem prywatnym. Są bardziej elastyczni, lubią wyzwania, cenią sobie możliwość rozwoju osobistego. Pokolenie Z (iGen, urodzeni w latach 1995–2010) jako pierwsze nie zna czasu sprzed internetu i wejścia Polski do Unii Europejskiej. Zetki żyją równolegle online i offline, dużo podróżują i są skłonne do zmiany miejsca zamieszkania. Życie z ekranami u boku wpłynęło na ich odmienny niż u poprzednich pokoleń sposób koncentrowania się czy elastyczność działania. Bywają łatwowierni, ale też mało kreatywni. Szukają gotowych rozwiązań w internecie. Posługują się głównie obrazem. To najmłodsze pokolenie pracowników na rynku pracy [4].

Odchodzi się od myślenia o zawodzie jako tym jednym na całe życie. Uczniów kształci się obecnie w większym stopniu „do kompetencji” niż „do zawodu”, ponieważ na dynamicznie rozwijającym i zmieniającym się rynku pracy trudno o przewidywalność i stałość. Postęp technologiczny i tempo rozwoju ludzkości powodują szybkie wymieranie i równie szybkie pojawianie się nowych zawodów. Wydłużenie się czasu życia człowieka wiąże się z odsuwaniem wieku przejścia na emeryturę, a więc wydłużaniem czasu aktywności zawodowej. Należy zatem nastawić się na ciągłą konieczność samokształcenia, a do wykonywania pracy zarobkowej podchodzić w sposób elastyczny – bez przekonania, że całe życie zawodowe poświęci się jednej profesji, np. logopedii.