Spektrum autyzmu to zaburzenie neurorozwojowe o złożonej etiopatogenezie. Naukowcy twierdzą, że zarówno czynniki genetyczne, jak i niekorzystne czynniki biologiczne i środowiskowe są w stanie doprowadzić do nieprawidłowości w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, które mogą powodować manifestację zaburzeń autystycznych [1]. Jakiś czas temu wprowadzono termin Autism Spectrum Disorder (ASD). Obecnie terminy: autyzm, spektrum autyzmu, całościowe zaburzenia rozwojowe oraz ASD stosowane są zamiennie.

Spektrum autyzmu to jedno ze schorzeń, któremu zwykle towarzyszy szereg dodatkowych deficytów sensorycznych i komunikacyjnych – w tym czasem także niepełnosprawność intelektualna. Diagnozuje się je aktualnie w pierwszych latach życia dziecka, co pozwala na rozpoczęcie wczesnych oddziaływań terapeutycznych.

Zaburzenie charakteryzuje szereg objawów klinicznych, które obejmują cechy poznawczo-behawioralne i językowo-komunikacyjne. Tak zwanymi „czerwonymi flagami”, czyli objawami spektrum autyzmu u dzieci, mogą być:

• brak reakcji na swoje imię,
• ograniczone formy uśmiechu społecznego,
• brak i unikanie kontaktu wzrokowego,
• uboga wokalizacja oraz gaworzenie w 1. roku życia,
• brak wskazywania przedmiotów w celu ukierunkowania uwagi innej osoby na dany obiekt,
• ograniczone rozumienie i użycie gestów informacyjnych, deskryptywnych, instrumentalnych i emocjonalnych,
• opóźnienie w rozwoju mowy i komunikacji,
• brak podążania wzrokiem za osobą bądź pokazywaną zabawką,
• deficyty złożonych zachowań społecznych, które łączą ekspresję mimiczną, gesty i spojrzenia,
• nieharmonijny rozwój ruchowy, często przyspieszone bądź opóźnione fazy rozwoju ruchowego,
• echolalie bezpośrednie i odroczone,
• ograniczone zainteresowanie bodźcami społecznymi,
• brak naturalnych umiejętności naprzemiennego uczestniczenia w interakcjach z dorosłymi i rówieśnikami,
• ograniczone zdolności inicjowania i podtrzymywania kontaktu z innymi osobami,
• brak zabawy symbolicznej – „na niby”,
• ograniczona zabawa funkcjonalna przedmiotami i zabawkami,
• niechęć do „wchodzenia w role” podczas zabaw tematycznych,
• problem z akceptacją zmian,
• deficyty w rozpoznawaniu emocji innych ludzi,
• trudności w nazywaniu emocji i mówieniu o własnych doświadczeniach, emocjach i potrzebach,
• obsesyjne zainteresowania,
• fiksacje na detalach,
• nieadekwatne odpowiedzi na pytania innych,
• stereotypie ruchowe,
• trudności w przetwarzaniu bodźców sensorycznych.

Rodzaje gestów:

• Gesty deskryptywne – mają charakter pantomimy; to gesty, które służą zwykle przedstawieniu komunikatu na temat czynności bądź wydarzenia;
• Gesty emfatyczne – służą mowie;
• Gesty emocjonalne – przekazują emocjonalny stosunek nadawcy do przekazywanego komunikatu;
• Gesty informacyjne – mają za zadanie informować o czymś odbiorcę wypowiedzi;
• Gesty konwencjonalne– często są używane wspólne dla dużych grup społecznych.

Brak gestów deskryptywnych bądź ograniczone ich użycie mogą świadczyć o zaburzeniach ze spektrum autyzmu.

Objawy spektrum autyzmu u wielu dzieci stają się zauważalne dla rodziców i terapeutów około 2. roku życia. Niekiedy objawy ASD można zaobserwować już w wieku niemowlęcym. Inne uwidaczniają się dopiero w wieku szkolnym lub w wieku dojrzewania. Późną manifestację objawów ASD obserwuje się częściej u dziewczynek. Niektóre typowe dla spektrum zachowania dziecięce mogą być „wyuczone” i „wytrenowane” na tyle, że otoczenie nie dostrzega w nich nieprawidłowości.

Z danych badań epidemiologicznych prowadzonych na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci wynika, że częstotliwość występowania zaburzeń ze spektrum autyzmu wzrasta. Wyniki badań badaczy z różnych krajów pokazują, że autyzm występuje u od 3 do 11 na 1000 urodzonych dzieci. Szacuje się, że w Polsce przybliżona częstotliwość występowania spektrum autyzmu to 1 na ok. 150 dzieci.

W ostatnim czasie widać bardzo wyraźną zmianę wzrostową na korzyść diagnozy spektrum autyzmu. Z danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, że w Polsce:

• w 2019 roku osób z rozpoznaniem autyzmu i zespołu Aspergera do 17 lat było w Polsce blisko 57 tys.,
• w 2020 roku – prawie 62,5 tys.,
• w 2021 roku – blisko 74 tys. [2].