Stereotypie ruchowe (SR) charakteryzują się tym, że poprzez odpowiednią stymulację czuciową lub rozproszenie uwagi pacjenta, mogą zostać natychmiast przerwane. Są klasyfikowane jako jeden z rodzajów hiperkinetycznych zaburzeń ruchowych, ale nie zawsze są objawem chorobowym. Stereotypie kojarzą się specjalistom i lekarzom przede wszystkim z pacjentami z całościowymi zaburzeniami rozwoju i niepełnosprawnością intelektualną. Warto wiedzieć, że istnieją nie tylko stereotypie ruchowe współwystępujące ze schorzeniami, ale także pierwotne, które nie wymagają diagnostyki i leczenia lub terapii [2].

O zaburzeniu ruchowym mówimy wówczas, jeżeli określona czynność ruchowa zaburza wykonanie ruchu świadomego, podlegającego naszej woli, lub występuje czynność ruchowa mimowolna, albo mają miejsce równocześnie oba te zaburzenia [3]. Granica pomiędzy fizjologiczną czynnością ruchową, a zaburzeniem ruchowym nie jest łatwa do uchwycenia. Każdy człowiek bowiem okresowo prezentuje mimowolne, regularne, rytmiczne, skoordynowane i nieindukowane ruchy, np. strzykanie w stawach palców, machanie lub potrząsanie nogą. U dzieci stereotypie mogą pojawić się szczególnie w sytuacjach nasilonego stresu czy w okresach deprywacji emocjonalnej.

U dzieci zaburzenia ruchowe mają zazwyczaj charakter hiperkinetyczny. Są to między innymi:

• drżenie;
• mioklonie (zrywania mięśniowe) – występujące niespodziewanie gwałtowne, szarpiące i krótkotrwałe skurcze mięśni, np. nagłe wstrząśnięcie nogą [4];
• stereotypie – w tym niepowodujące obrażeń ciała (kołysanie ciała i/lub głowy, wyrywanie włosów, kręcenie włosów, manieryzmy w rodzaju strzelania palcami i uderzania w dłonie) oraz prowadzące do samookaleczania (powtarzające się uderzanie głową w twarde przedmioty, uderzanie się w twarz, wkładanie palców do oczu i gryzienie rąk, ust lub innych części ciała) [5];
• tiki – gwałtowne, szybkie, nawracające i nierytmiczne ruchy lub wokalizacje o zmiennym nasileniu i częstości pojawiające się zazwyczaj w seriach. Wyróżnia się tiki ruchowe, głosowe, dystoniczne, wyzwalane bodźcem, fantomowe i blokujące. Charakterystyczne cechy tików to poprzedzające objawy czuciowe, możliwość krótkotrwałego zahamowania i traktowanie ich przez niektórych chorych jako czynności wykonywane celowo. Tiki występują u około ¼ dzieci i młodzieży w wieku szkolnym [6];
• dystonia – jest chorobą neurologiczną, w której trwałe lub powtarzające się skurcze mięśni doprowadzają do skręcania i wyginania różnych części ciała. W konsekwencji tego chory przybiera nienaturalną postawę. Dystonia nie zaburza innych funkcji mózgu [7];
• pląsawica – zaburzenia ruchowe cechujące się ciągłymi ruchami, które w sposób losowy przenoszą się z jednej części ciała na drugą. Ruchy mimowolne mogą być przez chorych częściowo hamowane lub maskowane przez „parakinezje”, czyli ruchy na pozór celowe. W wyniku ruchów pląsawiczych chorzy mają trudności z utrzymaniem dowolnego, przedłużonego skurczu mięśni, na przykład uścisku dłoni lub wysuniętego języka [8];
• balizm – jest rzadką postacią ruchów mimowolnych. Charakteryzuje się nasilonymi, gwałtownymi i nierytmicznymi ruchami o dużej amplitudzie, które mogą doprowadzać do urazów, upadków oraz obrażeń ciała [9]. Te ruchy pod względem etiologii oraz morfologii przypominają ruchy pląsawicze, z którymi często współistnieją [10].

Pierwsze stereotypie ruchowe pojawiają się zazwyczaj przed trzecim rokiem życia dziecka. U prawie wszystkich pacjentów stereotypie ruchowe utrzymują się do okresu dorosłości [11].

W przeciwieństwie do np. tików ruchowych stereotypie ruchowe wiążą się u dziecka z występowaniem przyjemnych odczuć. Jest to dla niego rodzaj wyrażania ekscytacji lub czasem sposób na nudę. Inne teorie, które próbują wytłumaczyć występowanie SR to m.in. teoria behawioralna (wykonanie SR w celu unikania negatywnej sytuacji lub SR w celu uzyskania pożądanego celu) i teoria rozwojowa (SR jako forma zewnętrzna dojrzewania OUN) [12].

SR dzieli się na pierwotne i wtórne. Pierwotneto takie, które występują u prawidłowo rozwijających się dzieci i nie zaburzają codziennego funkcjonowania. Występują zazwyczaj okresowo.

W grupie stereotypii pierwotnych można wyróżnić trzy podgrupy [13]:

• SR powszechne – ssanie kciuka, kręcenie włosów, obgryzanie paznokci, stukanie palcami lub stopą itp.;
• kiwanie głową;
• SR złożone – potrząsanie głową, machanie rękami, zamykanie i otwieranie rąk.

Stereotypie wtórnewystępują u dzieci z zaburzeniem rozwoju psychoruchowego i zaburzeniami komunikacji uwarunkowanymi genetycznie (np. w zespole Retta, zespole Angelmana, zespole łamliwego chromosomu X). Poza tym wtórne SR występują u dorosłych w różnych zespołach otępiennych, tj. choroba Alzheimera, choroba Parkinsona [14].